भाषाशास्‍त्री अमृत योञ्‍जन‌-तामाङको मातृभाषाबारे हाम्रो बोली-८

मातृभाषासंगैको यात्रा-८

अमेरिकि मातृभाषी अन्तिम जीवित वक्ता पनि गए

मेरी स्मिथ जोन गत हप्ता २१ जनवरी २००८ का दिन ८९ वर्षो उमेरमा मरेको खबर गार्डिनले छापेको थियो। उनी अमेरिकाको आदिवासी इयाक जातिका हुन् र उनी आफ्नो भाषा बोल्ने एक मात्र र अन्तिम वक्ता थिए। उनको मृत्युको खबरले संसारका मातृभाषी तथा भाषाशास्त्रीहरू स्तब्भ भएका छन्। एउट भाषा मर्दाको दुख र अनुभूति अत्यन्त पिडादायक हुन्छ। यसबारे म पछि चर्चा गर्नेछु। अहिले डेनियल नेटल र सुजेन रोमेनले उनको बारेमा लेखेको लेख अन्तिम जीवित वक्ता प्रस्तुत गर्न चाहन्छु। यसबाट पाठकहरूलाई एक प्रकारको अनुभूति हुनेछ र आफ्नो भाषालाई बचाउन प्रोत्साहित गर्नेछ।

अन्तिम जीवित वक्ता

यस धर्तीमा तपाईंको भाषा बोल्ने तपाईं मात्र अन्तिम वक्ता हुनुभयो भने तपाईलाई कस्तो अनुभव हुन्छ होला? अंग्रेजी बोल्नेहरूले यस्तो कल्पना पनि गर्न सक्दैनन् होला तर अलास्का, कोर्र्डोभाका मेरी स्मिथ इयाक इन्डियन भाषी हुन् र आफ्नो इयाक भाषा बोल्ने उनी मात्र यस धर्तीमा जीवित छिन् र भन्दछिन्: 'मलाई थाहा छैन, किन ममाथि नै यस्तो! किन म मात्र! म तपाईंलाई भन्छु यस्तो स्थितिले मलाई मर्महात तुल्याएको छ। वास्तवमा नै म यस्ती भएकी छु। मेरो बुबा अन्तिम इभाक प्रमुख थिए र उनीपछि मैले त्यो स्थान लिएकी हुँ। म अहिले प्रमुख छु र मलाई हाम्रो भूमिमाथिको अतिक्रमण रोक्नका लागि तल कोर्र्डोभासम्म जानु परेको छ' (डेभिडसन, १९९३)।

विश्वका धेरैजसो आदिवासीहरूले जस्तै मेरी स्थिमले पनि ठूलो भारी खेप्नु परेको छ। उनीलाई आफ्नो मातृभूमिको वातावरणीय अखण्डतालाई वाह्यकाहरू, जो त्यहाँको प्राकृतिक स्रोतहरूको उपभोग गर्न चाहन्छन्, संग निरन्तर लडनु परेको छ। उनको यो लडाईं आफ्नो भूमिको लागि मात्र होइन, जीवन र मरणको लागि पनि हो। वास्तवमा बाँच्न पाउने, आफ्नो विशिष्ठ साँस्कृतिक तथा भाषिक पहिचानलाई संरक्षण गर्ने पाउने उनीहरूको अधिकार अहिले खतरामा परेको छ।
Marie Smith Jones
Birth: May 14, 1918, Cordova, Valdez-Cordova Census Area, Alaska, USA. Death: Jan. 21, 2008, Anchorage, Anchorage Borough, Alaska, USA. Photo courtesy: Findagrave.com

मेरी स्मिथ पर्यावरणीय र भाषिक संघर्षमा लाग्नु कुनै आकस्मिक वा नौलो घटना होइन। जैविक विविधताले भरिभराव भएको इकोसिस्टभित्र धेरै भाषिक विविधताहरू पाइन्छन्। यी भूभागहरूमा आदिवासीहरूको बासोबास रहेको छ र