मातृभाषासंगैको यात्रा-१७

नेपालमा कति छन् भाषा र वक्ताको संख्या?

एक अध्ययनले नेपालमा १४४ भाषाहरू बोलिन्छन् भन्ने देखाएको छ। नेपालमा बोलिने १०% भाषाहरू ९५% ले वक्ताले बोल्दछन् भने बाँकी ९०% भाषाहरू ५% भन्दा पनि कम वक्ताले बोल्दछन्। ५२ भन्दा बढी भाषाहरू एक हजारभन्दा कम वक्ताले बोल्दछन्। कतिपय भाषाहरूको वक्ता संख्या नै थाहा छैन।

Amrit Yonjan-Tamang

१ नेपालमा कति भाषा बोलिन्छन्?  

नेपालमा के कति भाषा छन् अर्थात् कति भाषा बोलिन्छन् यसबारे धेरैलाई चासो भएता पनि कुनै आधिकारिक अध्ययन तथा सर्वेक्षण हुन नसकेकोले ट्वाक्क भन्न सकिने अवस्था छैन। राष्ट्रिय जनगणनाका प्रतिवेदनहरू, भाषाशास्त्री र भाषाप्रेमीहरूका व्यक्तिगत शोध तथा अध्ययनहरू नै भाषाको संख्या निर्धारण गर्ने आधार बनेको छ। राष्ट्रिय जनगणनाका प्रतिवेदन २००१ ले नेपालमा बोलिने भाषाको संख्या ९२ र अन्य भनी देखाएको छ। यसबाट ९२ भन्दा धेरै भाषा बोलिन्छन् भन्ने हुन्छ । इथ्नोलग २००५ अनुसार १२५ भाषाहरू नेपालमा बोलिन्छन्। हालसम्म प्राप्त सबै आधारहरूलाई केलाएर हेर्दा नेपालमा १२५ देखि २०० भाषा रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ। सन् २००५ मा गरेको मेरो एउटा अध्ययन अनुसार नेपालमा १४४ भाषा बोलिन्छन् (हे. तालिका-४)।

१.१ भाषिक तथ्यांक भरपर्दो छैन

प्रत्येक १०/१० वर्षमा प्रकाशित जनगणनाको प्रतिवेदनहरूमा राज्यको स्वार्थअनुसार नै भाषाको सङ्ख्या घटबढ हुने गरेको छ। नेपालमा प्रजातन्त्रकालको स्थापना पछि इ. १९५२ मा जनगणना सम्पन्न भयो र यस जनगणनाको प्रतिवेदन अनुसार नेपालमा भाषाको संख्या ४४ थियो तर दोस्रो जनगणना (इ. १९६१) तिर पञ्चायतकाल प्रारम्भ भएको हुनाले सो प्रतिवेदनमा भाषाको संख्या ३३ देखाइएको थियो। पञ्चायतकालमा नेपालीभाषालाई बलियो देखाउनका लागि नेपालीभाषीको संख्या बढाउनु थियो र विभिन्न मातृभाषालाई बलीमा चढाएर् इ. १९७१ मा यो सङ्ख्या १६ मा झार्‍यो र १९८१ मा पनि त्यत्ति नै संख्या कायम राख्यो। तर १९९१ मा भएको जनगणनामा प्रजातन्त्र आइसकेको भएपनि पञ्चायतकालिन धङधङी गएको थिएन र भाषाको सङ्ख्या केही बढाएर ३२ देखायो । इ. २००१ मा यो संख्या बढेर ९२ र अन्य देखाएको छ। यसरी राज्यको आफ्नै स्वार्थ अनुरुप जनगणनाको तथ्यांक प्रकाशन गर्ने हुनाले केही